- سام محمودي سرابي
هرچند گزارشهاي ضد و نقيضي پيرامون نخستين مواجهه ايرانيان با مساله عدالت، آزادي و برابري و جنبش كارگري وجود دارد اما تقريبا ميتوان به جرات مدعي بود كه مواجهه ايرانيان با انديشههاي سوسيالدموكراسي و كمونيسم، تاريخي پيش از بهبار نشستن انقلاب كمونيستي در اكتبر1917 و حتي پيش از قيام خونين انقلابيون روس در 1905 داشت با اين توضيح كه بههر تقدير ارتباط ايرانيان با احزاب سوسياليستي روسيه پيش از انقلاب ناكام 1905 در اين مواجهه دخيل بود و بعدها «انقلاب 1907-1905 در روسيه و ضربهاي كه اين انقلاب به رژيم تزاري وارد كرد به رشد جنبش انقلابي ايران كمك كرد... افكار سوسيالدموكراسي انقلابي توسط كارگران ايراني كه در معادن نفت و مراكز صنعتي قفقاز كار ميكردند، روشنفكران ايراني كه در روسيه تزاري و اروپا تحصيل ميكردند و سوسيالدموكراتهاي انقلابي روس در ايران بسط و توسعه يافت».(1) البته در بررسي ورود انديشههاي سوسيالدموكراسي و كمونيستي به ايران نبايد نقش و تاثير ارامنه در انكشاف سوسيالدموكراسي در ايران (بهويژه در آذربايجان و گيلان) را از خاطر دور داشت. در اينجا بايد به مكاتبات ارامنه ايران با كارل كائوتسكي و گئورگي پلخانوف در روند پايهگذاري نخستين تشكلهاي سوسيالدموكرات اشاره داشت.(2) جالبتر اينكه بخش عمدهاي از كنشهاي آغازين سوسياليستهاي ايراني ناظر بر مطالعات تئوريك است تا كنش سياسي و حزبي و حتي چندي پيش اسنادي از سوسيالدموكراتهاي ارمني تبريز در آرشيوهاي كائوتسكي و پلخانوف يافت شده كه حاكي از پيگيري جدي سوسياليستهاي ارمني نظير آرشاوير چلنگريان، ژوزف كاراخانيان، تيگران درويش و واسو.آ.خاچاطوريان در فاصله سالهاي 1905 تا 1911 است. البته در برخي از آثار تاريخي، از زماني پيش از اين سخن درميان است. براي نمونه «در سال 1904 ميلادي [برابر با 1283 هجري] يعني نزديك به دو سال پيش از اعلان مشروطيت، پايههاي سوسيالدموكراسي ايران با ايجاد حزب «همت» در بادكوبه استوار گردید.»(3)
